Explicación do elemento histórico
San Paio de Antealtares é o mosteiro máis antigo de Santiago, fundado no século IX polo rei Afonso II pouco despois de confirmarse a autenticidade do sepulcro do Apóstolo. A comunidade primitiva foi formada con 12 monxes beneditinos para que desen culto ao sepulcro apostólico. O nome de Antealtares déuselle cando se creou, no século IX, pois estaba diante do altar da primeira catedral.
O convento primitivo foi substituído por un novo erixido no século XI, debido á ampliación en época medieval da catedral, que obrigou ao mosteiro a desprazarase cara ao leste ocupando os terreos da actual praza da Quintana. En 1150 pasou a estar dedicado a San Paio, un neno galego que fora martirizado en Córdoba no 925.
No século XV entra en decadencia, e no 1499 pasa a ser un convento de monxas bieitas de clausura, un dos máis relevantes de Galicia. No século XVI tiveron lugar as obras que lle deron a forma da súa estrutura arquitectónica. A actual construción pertence aos séculos XVII e XVIII, pois a estrutura inicial foi derrubada. Un dos muros laterais, liso e sen decoración, é impresionante pola súa sobriedade e pureza e pecha un lado da coñecida praza da Quintana. No centro do muro atópase unha lápida que recorda a formación do Batallón Literario organizado polos universitarios composteláns para a defensa de Galiza contra as tropas de Napoleón. Na fachada oposta á praza está a portería e, no ángulo, a “Porta dos Carros” ou “da Borriquita”. Nela aparece representado o capítulo bíblico da fuxida de Exipto, coa Virxe sobre a borriquita.
Dentro do convento atópase o Museo de Arte Sacra (1971) que garda a peza máis antiga vinculada ao culto xacobeo: a ara romana de Antealtares, reutilizada como o primeiro altar dedicado ao Apóstolo onde descubriron os seus restos no século IX. É interesante a "talla do neno Xesús peregrino", coa indumentaria xacobea tradicional. Actualmente, o antigo mosteiro converteuse nun convento de clausura.
Na fachada Norte do edificio atópase a igrexa, acaroada ao mosteiro que non é a orixinal. Existiu unha igrexa primitiva de pranta de cruz latina con tres naves, a central máis larga; unha cabeceira de tripla ábsida: a central poligonal e as laterais semicirculares; e unha sacristía situada no lado norte das naves. En 1687, Domingo Andrade emitiu un informe que explicaba as pésimas condicións da igrexa. En 1699 derrúbase a igrexa primitiva e comeza a construírse a igrexa actual, deseñada e comezada a construír por Frei Gabriel de Casas, ten planta de cruz grega, moi singular na arquitectura galaica, rematada polo mestre Pedro García no 1707.
No exterior, a igrexa ten pilastras de orde dórica. A cúpula álzase sobre pechinas que están decoradas con escudos coroados e rodeados de follaxe, froitos e vexetación, e remata nunha lanterna octogonal. Aos pés da igrexa ábrese a fachada, sinxela pero monumental, de menor altura que a igrexa, onde se poden distinguir claramente dous corpos superpostos. O corpo inferior está constituído por dúas columnas xigantes entre as que se abre unha porta sinxela. Sobre ela hai unha fornela decorada presidida pola figura de San Paio no momento no que é degolado. No corpo superior da igrexa está o escudo real, coroado e rematado por un pequeno frontón rectangular; indica unha protección ou recoñecemento especial por parte da monarquía.
No interior da igrexa consérvase unha excelente mostra de retablos barrocos, cheos de relevos, pinturas , esculturas, cores douradas e decoración recargada así como columnas salomónicas. Deles sobresae o do altar maior, deseñado por Francisco Castro Caseco e dedicado a San Paio. Inclúe no ático dúas imaxes Santiago o Maior e San Fernando a cabalo, símbolos da Iglexa militante. O conxunto complétase ca asunción da Virxe acompañada polos apóstolos Pedro e Paulo. É salientable un órgano construido na segunda parte do século XVIII e que foi restaurado. Hoxe segue activo un coro de monxas, que xa era moi coñecido no século XVII, formado por 26 irmás.